…„Ako hoćete da upoznate neki grad, onda prvo upoznajte njegovo Pozorište“…


Kroz istoriju teatra može se čitati i istorija jedne sredine, ali i društva u cjelini. A istorija urbanog Nikšića i kulturnog identiteta Crne Gore, skoro da se poklapa sa počecima pozorišnog života u gradu pod Trebjesom. Zamajac kulturnog preporoda Crne Gore, nakon priznanja njene suverenosti na Berlinskom kongresu (1878.), rame uz rame sa Cetinjem, bio je Nikšić. Od turskog vojnog utvrđenja, za deceniju i po, Nikšić je postao moderna varoš, sa svim atributima ondašnjeg vremena. Uporedo sa privredom i zanatstvom, osnivane su kulturno – prosvjetne ustanove i društva, među kojima se naročito isticalo Društvo nikšićke čitaonice, odakle je i krenula ideja o osnivanju pozorišta, koje će decenijama ispisati bogatu teatarsku povijest. Znali su to dobro svi oni, koji su, u tom, ni malo naklonjenom vremenu, Crnoj Gori trasirali put ka razvijenom dijelu svijeta, težeći da, nakon krvavih ratnih poprišta, u miru grade prepoznatljivi kulturni imidž, kojima bi se mogle ponositi i daleko razvijenije i prostorno veće sredine od naših.


„Nikšićko pozorište“ je pored Zetskog doma, najstarije pozorište u Crnoj Gori. Izuzimajući njegove „bolne padove“ zbog gašenja i ratnih razaranja, ono je ne samo u kulturološkom, već i istorijskom smislu, spona izmeđe tri vijeka. Njegove „daske“ iznjedrile su plejadu dramskih umjetnika, koji su slavu stekli van granica Crne Gore.


Od „Slobodarke“ do profesionalnog teatra


A sve je počelo sredinom januara, davne 1884.godine kada je u Nikšić, sa Cetinja stigla vijest o osnivanju tamošnjeg Dobrovoljnog pozorišnog društva. Uprava Društva nikšićke čitaonice, sredinom januara 1884. godine, odlučila je da osnuje pozorišno društvo. „Glas Crnogorca“ piše: „Pošto po Novoj godini puče glas da je Cetinjska čitaonica obrazovala pozorišno društvo, koje je na opšte zadovoljstvo predstavljalo 'Balkansku caricu', u Nikšiću se pokrenuše razgovori i dogovori gdje se od mlađe vrste sastanu dva i tri, govore o toj predstavi, pitajući se bi li smjeli uložiti u tako poduzeće. Mlađi bismo... a stari su zatezali, kako bi uložili u ono o čemu ni deseti nije ni izdaleka poznat...“. Za prvu predstavu odabrana je drama „Slobodarka“ Manojla Đorđevića Prizrenca. Hroničari zabilježiše da su uloge u nikšićkom pozorišnom „prvjencu“ vješto podijeljene. Pozornicu su izgradili diletanti, a jeromonah manastira u Župi Josif Katurić, je „za vrlo malu cijenu opiturao koltrime i kulise“. Prvi pozorišni oglasi pojavili su se 14. februara, a dva dana kasnije pred prepunom salom Bekica Šobajić, govorio je o značaju otvaranja pozorišne scene, „prve iza prve na Cetinju“. „Glas Crnogorca“ objavio je vijest o tom događaju: „...Nikšićani sustopice za Cetinjanima. Ne dadu im baš da se sami kite lovorikama! Tako i treba (...) Srećno da Bog da“! Imena glumaca nijesu poznata, ali je zabilježeno da su „ jedno po jedno činili takav utisak da se publika nije mogla zadržati od jasnih usklika: Bravo, živjeli... Pozorišna sala je bila mala, a sjutradan svak je s udivljenjem pričao kako je sjajna predstava ispala. Predstava je ponovo izvedena... Odziv publike je bio i tada odličan, tako da su jedan drugome sjedjeli u krilu i sama predstava tekla je bolje“. Vijest o prvoj izvedenoj predstavi u Nikšiću brzo je stigla do Cetinjskog dvora. Čestitke su uputili Simo Matavulj, Pavle Rovinjski, Jovo Mašanović, Jovan Lipovac, Mitrofan Ban. Knjaz Nikola, pola godine kasnije, prilikom posjete Nikšiću, tražio je da se „Slobodarka“ ponovo igra. Međutim, predstava nije igrana, jer su neki diletanti bili odsutni. Početkom 1885.godine pripremljena je drama „Krst i kruna“, Jovana Subotića, koja je privukla posebnu pažnju Nikšićana. Od glumaca u toj predstavi poznata su imena: Niko M. Martinović, Simat Pikić, Lazar Milutinović i Božo Katurić. Ubrzo je izvedeno i djelo „Smrt Stevana Dečanskoga“, Jovana Sterije Popovića. Prilikom izvođenje te drame, Bekica Šobajić, u ulozi vojvode Vilovića „u teatarskom zanosu umalo sabljom nije posjekao diletantkinju Milicu Mijušković“. Te dvije predstave izvedene su ponovo, četiri mjeseca kasnije, prilikom dolaska Knjaza Nikole u Nikšić. Iz tog perioda zabilježeno je:„...po knjaževom ponašanju, viđeti je bilo da je zadovoljan prikazanim predstavama kao i radom nikšićkog Pozorišnog društva“. Nedugo nakon toga, tačnije 19.decembra 1886. godine, na Nikoljdan, izdvaja se premijerno izvođenje „Balkanske carice“, Nikole I, koju je odgledalo oko 300 ljudi. Predstava je prikazana u kući braće Makrida. Nakon „Balkanske carice“, izvedena je još jedna predstava - „Miloš Obilić“, Jovana Sterije Popovića, nakon čega je 1890. godine, Društvo prestalo sa radom zbog nedostatka prostora za probe i izvođenje predstava. Pozorišna imovina, kostimi i rekviziti, kao i druga oprema predata je Nikšićkoj čitaonici, sve do 1891. kada je Društvo ponovo počelo sa radom i to Gogoljevim „Revizorom“. Predstava je izvedena u školskoj dvorani, a sav prihod od predstave upućen je Gradskoj čitaonici. „Revizor“ je ponovo igran i to u „areni trebješke glavice“. U martu 1896. godine publika je odgledala „Tri bekrije“, „komad pomalen, ali prilično dopadljiv“. Cjelokupan prihod od 60 fiorina ustupljen je Nikšićkoj čitaonici. U decembru iste godine igrane su komedije: „Čestitam“ i „Ciganin“ u korist nastradalima od poplave u Crmnici i okolini Ulcinja. Početkom 1897.godine pripremljena je drama „Dejan“, N. Nedeljkovića, a „Glas Crnogorca“ posebno ističe glumačko umjeće Perse Katinski, „koja je ulogu Ružice majstorski izigrala“.

Redakcija časopisa „Nevesinje“ i Društvo nikšićke čitaonice 28. septembra 1898.godine osniva prvo nikšićko pjevačko društvo „Zahumlje“, u kojem počinje da radi i pozorišna sekcija. Tom odlukom Pozorišno društvo, koje je samostalno radilo sve do te godine, tiho se ugasilo i nastavilo je sa radom u okviru pjevačkog društva.

Zahumljeiz1898godine

Ansambl "Zahumlja" iz 1898.god.

                                                                                                                                        

U Sali Pekićeve kafane ( kuća Vojvode Lazara Sočice), sekcija „Zahumlja“ izvela je dramu u tri čina „Arvanit“, Nikole I Petrovića. Prihod od predstave iznosio je 70 fiorina, a cijene ulaznica kretale su se od 20 do 60 novčića. Zanimljivo je da je sekcija „Zahumlja“ u januaru 1899.godine izvela tri predstave, a nedjeljnik „Nevesinje“ piše da su „glumci pokazali osobito vještinu svoju“... U oktobru 1899.godine u Nikšić je došao glumac i reditelj Jovan Marković, za koga „Onogošt“ piše da je „komičar i to rođen...vrlo sposoban i jako osvaja publiku“. Za vrijeme višemjesečnog boravka, Marković, je u Nikšiću sa članovima „Zahumlja“ izveo desetak komada, istina, prema pisanju „Onogošta“, ne baš posjećenih, zbog kako je navedeno, „visokih cijena ulaznica“. Hroničari su zabilježili da je Marković, ubrzo morao da napusti Nikšić, jer je ostao bez sredstava za život, obrativši se javnim apelom: „...Ovdje sam sa mojom familijom, oko osam mjeseci na patnji, lišen najpotrebnijih sredstava za život. ...Pritecite nam s Vašom novčanom moći kako bi mogli odavde otputovati ...“ U avgustu 1900. godine bilježi se i zapaženo gostovanje pozorišne družine Dragutina Krsmanovića, koja je izvela šest predstava. Upečatljiv pozorišni događaj u decembru te godine bila je premijera „Opsade Nikšića“, drame u pet činova, autora Bekice Šobajića, a radnja je vezana za oslobađanje Nikšića od Otomanske imperije 1877.godine. Premijeri je prisustvovao Stojan Kovačević, istaknuti junak u borbama za Nikšić, čiji je lik igran na sceni. Sekcija „Zahumlja“ nastavlja sa radom i izvode se nove predstave. U Nikšiću se, na inicijativu Sima Šobajića, Nikole Lekovića i Milana Malenice, 1906. godine osniva još jedna pozorišna družina, u sklopu Zanatlijsko – radničkog udruženja. Pouzdano se zna da su u to vrijeme redovno izvođene predstave i da se posebna pažnja poklanjala izboru dramskih djela, a i broj gledalaca je znatno porastao. Knjaževo crnogorsko narodno pozorište gostovalo je u Nikšiću 1910.godine, a polovinom avgusta 1912., glumci Zanatsko-radničke sekcije izveli su predstavu „Slobodarka“. Odlomkom iz „Gorskog vijenca“ naredne godine obilježena je stogodišnjica od rođenja Petra II Petrovića Njegoša.


Prvi svjetski rat prekida pozorišni život u Nikšiću, jer većina glumaca „Zahumlja“ odlazi na front. Mladi radnici su početkom 1919.godine osnovali društvo „Dobrica Milutinović“, po glumcu koji je iz pečalbarstva pomagao pozorišni život u Nikšiću. U Gimnaziji se naredne godine osniva društvo „Budućnost“. Uporedo počinju i izvode se radovi na domu Zanatlijsko-radničkog udruženja, koji su okončani 1925.godine. „Dom je podignut dobrovoljnim radom radnika i zanatlija, te prilozima građana i stanovništva iz okolnih sela“, zapisali su vjerni hroničari.. U Domu je izgrađena sala sa pozornicom, koja je imala 430 sjedišta u parteru, ložama i na galeriji. Nova zgarda sa udobnom salom zamijenila je pozornice u kafanama i dala upečatljiv doprinos kulturnom i društvenom preporodu međuratnog Nikšića. Dramska sekcija Zanalijsko-radničkog udruženja osnovana je 1925.godine i njome je rukovodio Mihailo Kovačević, poznati dramski umjetnik i direktor drame Novosadskog pozorišta. „Slobodna misao“ je početkom avgusta objavila vijest da se osniva Gradsko pozorište. Za upravnika je postavljen reditelj Milutin Plamenac. Gradsko pozorište je svečano otvoreno 26.februara 1928.godine. Deset godina kasnije, 7.novembra Pozorište u Nikšiću je obustavilo rad. Svu imovinu, u vrijednosti od 10 000 dinara poklonilo je „Zahumlju“, koje je u novu zgradu uselilo 1930.godine. Gašenje Gradskog pozorišta za Nikšić je bio nenadoknadiv gubitak, jer je ono za deset godina rada, iako na amaterskoj osnovi, imalo ustaljen repertoar djela izuzetne dramske i literarne vrijednosti.

Nakon završetka drugog svjetskog rata, u Nikšiću je radilo KUD „Radoje Dakić“, u okviru koga je bila dramska sekcija. Nešto kasnije, to KUD-o je promijenilo naziv u „Zahumlje“. Sazrijevalo je mišljenje da entuzijazam nije dovoljan za kompletan pozorišni ugođaj, već da se treba pristupiti novim idejama. Odlukom Narodnog odbora osnovano je Narodno pozorište u Nikšiću, 15.marta 1949.godine.

                  Odlukaoosnivanju1949                                                                        

                                                Odluka o osnivanju Pozorišta iz 1949.god.            

            

Za upravnika je imenovan Veljko Šakotić, a za sekretara glumac Veljko Mandić. Umjetnički rukovodilac bio je Radoje Gojkić (reditelj), a tehnički Milo Vukanović. Svečano otvaranje Pozorišta upriličeno je sa predstavom „Nemirna starost“ od Rahmanjinova, 4.juna 1949. godine. Narodno pozorište, je sve do potpunog gašenja 1965.godine (odluka o reorganizaciji crnogorskih pozorišta donošena je sedam godina ranije), imalo 116 premijera svih žanrova poznate domaće i svjetske dramaturgije. Odlukom Socijalističkog saveza radnog naroda Crne Gore, pored profesionalnog pozorišta u Nikšiću, sredinom minulog vijeka ukinuta su i ona na Cetinju, u Pljevljima i Kotoru. Narodno pozorište u Nikšiću ostaće upamćeno i po tome što je za šesnaest godina svog rada okupljalo poznata imena južnoslovenskog glumišta, a istovremeno je iznjedrilo plejadu filmskih i pozorišnih stvaralaca, koji su svojim opusom obilježili domaću i inostranu filmsku produkciju. Administrativnim gašenjem profesionalnog pozorišta u Nikšiću ne prekida se teatarska nit stvaralaštva. Pozorišni život odvija se u kontinuitetu, ali kroz rad Kulturno umjetničkih društava („Zahumlje“, „Čelik“ i AKUD „Vuk Karadžić“). Dramski studio Centra za kulturu osnovan je 1980.godine i radio je kao poluprofesionalno pozorište. Studiom je rukovodio reditelj Goran Bulajić i za jedanaest godina rada njegova produkcija iscenirala je sedamnaest premijernih projekata.


Odlukom Skupštine opštine Nikšić, u decembru 1999.godine, počinje sa radom „Nikšićko pozorište“, institucionalno definisano kao javna ustanova, odnosno profesionalno pozorište producentskog tipa, sa organizacionim i tehničkim službama, bez sopstvenog stalnog ansambla. Iako još uvijek nema svoju scenu, Pozorište je u proteklih trinaest godina ostavilo trajan pečat u crnogorskoj teatarskoj produkciji, i ukupnoj nacionalnoj kulturnoj baštini. U sopstvenoj produkciji na zavidnom umjetničkom nivou, obradilo je zvučne naslove domaće i svjetske dramaturgije. Od obnavljanja do danas, „Nikšićko pozorište“, je imalo dvadeset dvije premijere. Na godišnjem nivou, u prosjeku je ubilježilo po pedeset izvođenja iz sopstvene i isto toliko predstava iz produkcije gostujućih teatara. Ustanovljena je Nagrada „Veljko Mandić“ i do sada su to prestižno priznanje dobili istaknuti dramski stvaraoci: Drago Malović, Branislav Mićunović, Blagota Eraković, Goran Bulajić, Mira Stupica, i Dragica Tomas. Pozorište je 2007.godine obnovilo „Međunarodni festival glumca“ i uspješno je organizovalo njegovih pet izdanja, tako da je ta pozorišna smotra postala prepoznatljiva u regionu. U izdavačkoj djelatnosti „Nikšićko pozorište“ je objavilo zanimljive i vrijedne naslove, u sklopu edicija: „Savremena drama“ i „Jubileji“. Pozorište je izdavač i monografije „Magija traje“, prve objavljene knjige u nezavisnoj Crnoj Gori i časopisa „Pozorište“, jednog od rijetkih izdanja te vrste u državi i regionu. Globalna ekonomska kriza i recesioni budžetski planovi vidno su se odrazili na rad Pozorišta u posljednje tri godine. Useljenjem u rekonstruisanu zgradu nekadašnjeg bioskopa "18. septembar", Pozorište je riješilo sve evidentne probleme u prostorno-tehničkom smislu. Sala Pozorišta je svečano otvorena 30. januara, 2015. godine, čime je zaokružena priča o stvaranju uslova za snažniji razvoj pozorišne umjetnosti i kulture uopšte. Publika ima priliku da u izuzetnom prostoru uživa u najvećim dometima kulturno-umjetničkog stvaralaštva, jer je multimedijalna sala sa 412 sjedišta, rađena po standardima savremenog pozorišta, filma i muzike. Urađeni su i foajei, garderbe, šminkernice, baletska sala i koktel salon, upravno–administrativni prostor, kao i ostale prateće tehničke i pomoćne prostorije.

No, osim adekvatnog scenskog prostora, za kontinuirani pozorišni život neophodna je, makar minimalna, pomoć i podrška nadležnih organa i institucija, ali i privrednika grada. Sve to je neophodno zarad pozorišne umjetnosti i njene publike, koja će jedino tada moći da se osloni na mudru izreku drevnih civilizacija: …„Ako hoćete da upoznate neki grad, onda prvo upoznajte njegovo Pozorište“…

A pozorište je dobro samo kada stvara. Tradiciju, svakako, treba poštovati! Ali, se od nje ne živi...!

 

 

Go to top