F. M. Dostojevski Bele noći; red. Ana Đorđević;Nikšićko pozorište.
Piše: Sergej Pavlović
Predstava Nikšićkog pozorišta, Bele noći rađena je po istoimenoj pripovijetci Fjodora Mihajloviča Dostojevskog, originalno objavljenoj 1848. godine, premijerno je odigrana 28. aprila. Režiju i dramatizaciju potpisuje Ana Đorđević, a u predstavi igraju: Stevan Vuković, Marta Šćekić, Vuk Vučinić, Milica Kekić i Mina Mićović. Izvršni producent predstave je Milica Burić; scenografiju potpisuje Vesna Sušić, kostim Jelena Stokuća, scenski govor dr Dijana Marojević, a dizajn svjetla Bojan Bojanić.
Bele noći prate događaje iz života neimenovanog glavnog junaka, koji se u predstavi određuje kao Sanjar ili Zanesenjak (Stevan Vuković), usamljenog mladića bez ijednog prijatelja i ljubavnog iskustva, koji nailazi na mladu djevojku Nastjenku (Marta Šćekić) u času kada se ona sprema da počini samoubistvo. Upoznajući je, on saznaje o njenoj nesrećnoj ljubavi i dragom koji je ignoriše i odlučuje da joj pomogne da ostvari svoju ljubav iako se istovremeno i sam zaljubljuje u nju.
Osim ovog ljubavnog zapleta, Bele noći imaju i drugu dimenziju. Ovo djelo, koje je nastalo na prelasku ruske književnosti iz romantizma u realizam, dekonstruiše romantičarski ideal umjetnika-sanjara: umjesto da bude prikazan kao pozitivna figura koja otjelotvoruje najviše intelektualne ideale čovječanstva, glavni junak se ovdje kritički prikazuje kao neuspješna osoba koja se povlači u svijet mašte jer je nesposoban da živi u realnosti.
Mada se u predstavi u nekim momentima potencira ova vrsta konflikta unutar glavnog junaka, ona se ipak dominantno fokusira na ljubavni zaplet u koji se samo ponekad, kao prstohvat soli, dodaju socijalni i filozofski komentari. Na taj način se obogaćuje radnja koja je u opasnosti da sklizne u običnu melodramu, što se na kraju ipak ne događa zahvaljujući i iskrenoj, prirodnoj i umjerenoj glumačkoj igri.
Režijski pristup je dominantno realističan i uglavnom poštuje jedinstvo vremena i radnje. Malo odstupanje se dešava kada Nastjenka pripovijeda Sanjaru svoju prošlost: iz naracije se tada polako prelazi u odigrani flashback događaja iz njene prošlosti, koje Sanjar bez riječi posmatra sa margina scene suptilno reagujući na ono što saznaje. Režijski postupci su jednostavni, sigurni i na momente predvidljivi, ali su i funkcionalni, opravdani i tačni.
Radnja nije izmještena u savremeni kontekst; kostim i dijalog nisu modernizovani, već ostaju vjerni epohi Dostojevskog. Ovakvo autorsko opredjeljenje značajno utiče i na glumce koji u svojoj igri, govoru, pokretu i psihologizaciji likova uspijevaju da ostanu dosljedni epohi, a da ne pređu u karikaturu ili podcrtavanje. Međutim, predstava se ne posvećuje istorijskom kontekstu i društvenim normama devetnaestovjekovne Rusije sa dovoljno kritičke pažnje, te oni ostaju prisutni na nivou okolnosti, ali nisu previše bitni za temu predstave.
Tumačeći lik Nastjenke, glumica Marta Šćekić uspjeva da nenapadno i organski podari publici uvid u ograničenost života žene te epohe, kao i u psihološke posljedice koje pretjerana, zagušujuća briga staratelja i roditeljskih figura može imati na ličnost. Njena Nastjenka obiluje luckastim i tužnim momentima, ali ne prelazi ni u karikaturu ni patetiku, i samo kroz dijalog ostvaruje uvjerljivu hemiju sa Sanjarem i Stanarem (Vuk Vučinić).
Izuzetno svedena scenografija sastoji se od stepeništa na sredini pozornice (koje, u zavisnosti od potreba scene, služi kao most, klupa u parku, kuća glavnih likova), dok se u pozadini nalaze poluprozirne bijele zavjese. Na ovaj način, akcenat se stavlja na dijalog i odnos između likova; međutim, s obzirom da je fizička radnja slično pojednostavljena, uglavnom se svodeći na dijaloge između dvoje ljudi koji sjede jedno pored drugoga, efekat nekad postaje monoton. Jednoličnost prostora biva razbijena estetizovanim prelazima između scena: na momente se razvija snolika atmosfera (dok likovi šetaju iza poluprozirnih zavjesa, po kojima se preliva osvijetljenje hladnih boja).
Ključni djelovi teksta su zadržani, uključujući monologe glavnog lika u kojima on izlazi iz ljušture usamljenog, povučenog i socijalno nespretnog mladića i otkriva svoju plemenitost, saosjećanje i književni talenat. U tim momentima on intelektualno sazrijeva i razvija snagu volje i odlučnost koja mu je prethodno nedostajala. Stevan Vuković ih vješto i elegantno izvodi, ali se njihov emocionalni efekat i njihova funkcija (pokazatelja njegovog razvoja) lako izgube jer su dijalozi većinom formalni i rezervisani. Mada se ta rezervisanost može pravdati epohom, ona ipak negativno utiče na sposobnost publike da se poveže sa ponuđenim materijalom i reaguje na njega. Izvjestan kontrapunkt tome pronalazimo u sporednom liku Nastjenkine kućne pomoćnice, Fjokle (Mina Mićović), koja, iako je riječ o stereotipnom liku, unosi dozu prizemnosti i humora neophodnih za revitalizaciju scena.
Značajnu autorsku izmjenu u odnosu na izvorni tekst predstavlja lik Motje (Milica Kekić), Sanjareve kućne pomoćnice. Za razliku od originalne pripovjetke, u kojoj imamo sredovječnu služavku u čiju se psihologiju ne ulazi, ovdje se ovaj lik reinterpretira kao mlada žena krišom zaljubljena u svog nesvjesnog poslodavca. Milica Kekić uspješno gradi lik ove djevojke koja prikriveno pati zbog neuzvraćene ljubavi, ali čija osjećanja ostaju bezuslovna i čista, odupirujući se ljubomori i ogorčenosti. Dok nesebično savjetuje Sanjara, ona istovremeno predstavlja i njegov odraz: to kroz šta on trenutno prolazi, ona trpi već godinama. Nažalost, potencijal ove situacije nije dovoljno pažljivo istražen i pozorišno osviješćen. Mada je lik Motje sporedan, kada je već izvršena intervencija ovakve vrste, trebalo ju je sprovesti do kraja: moguće je da bi zaplet tada bio dinamičniji, a tematska dimenzija predstave jače potkovana.
Tematski, predstava se primarno bavi ljubavlju: neuzvraćenom ljubavlju, ali i nesebičnom odlukom da budemo zadovoljni zbog sreće našeg voljenog iako ona ne uključuje nas, kao i pitanjem – Šta je to što zapravo ljubav prema drugome budi u nama? Na ovu temu nije sasvim odgovoreno, tako da ideja predstave ostaje nejasna. Na momente se ukazuje na mogućnost da se između Sanjara i Nastjenke javlja privlačnost zbog toga što su njihovi karakteri i njihova životna iskustva, definisana usamljenošću, zanesenošću i odbačenošću, izuzetno, možda čak i previše slična. Ali predstava tu mogućnost ne otvara u potpunosti, i ona biva ubrzo zaboravljena.
Na kraju, možda je najveći problem ove predsatve njen tempo, posebno kada je u pitanju njen rasplet. Kroz veći dio predstave, tempo je blag i usporen – suptilno i polako stičemo uvid u razvoj odnosa između Nastjenke i Sanjara, koji se gradi pod uticajem njegovog unutrašnjeg konflikta koji se razvija dok on, uprkos svojoj ljubavi, nastoji da joj pomogne da povrati nekadašnjeg ljubavnika. Taj umjereni tempo, kao i pažljiv način na koji glumci razvijaju likove, biva narušen u zadnje dvije scene kada se vrtoglavom brzinom, u nekoliko minuta, zaplet razrješava jednim preokretom koji se dešava bez objašnjenja i koji neprirodno gura likove do željenog razrješenja. Ova ishitrenost u tekstu i inscenaciji čini da završetak naliči na nevješto izvedeni antiklimaks, što škodi percepciji karaktera, logičnosti razvoja događaja, i što na kraju potkopava emocionalni efekat posljednjeg monologa.
Uprkos tome koliko ih formalni dijalozi i svedena fizička radnja mogu ograničiti, glumci uspijevaju da realizuju svoje uloge kombinacijom iskrene emocije i realističnih, razumnih postupaka. Mada je njihov razvoj na momente ravan, karakteri uspješno i prirodno bude i smijeh i emocije u publici, ni u jednom momentu ne prelazeći u komediju ili sažaljenje. Mada su režijska rješenja i iscenacija mogle biti kreativnije, a dramaturški pristup hrabriji, predstava nudi sažeto i korektno čitanje jednog klasika, nastojeći da sačuva i prenese ljepotu njegovog jezika, dok glumci nude prijatno i dirljivo emocionalno iskustvo.
Kritika je prethodno objavljena na sajtu: peripetija.me